Wanneer gebruik je AI niet?
Module 4 van 5
Leer waar de grenzen liggen. Privacy, verantwoordelijkheid en wanneer je AI beter niet kunt gebruiken.
Wanneer gebruik je AI niet?
AI kan veel, maar niet alles. Sommige situaties vragen om menselijk contact, expertise of oordeel. In deze module leer je herkennen wanneer je AI beter niet kunt inzetten en wanneer juist wel.
10 minutenGrenzen herkennen
AI is een krachtig hulpmiddel. Maar krachtig betekent niet: altijd geschikt. Net zoals je niet elk gereedschap voor elke klus gebruikt, is AI niet voor elke taak de juiste keuze.
Het herkennen van die grenzen is een professionele vaardigheid. Het laat zien dat je nadenkt over wanneer technologie helpt en wanneer menselijk contact, vakkennis of eigen oordeel onvervangbaar is.
Niet elke taak is geschikt voor AI. Soms is jouw menselijke aanwezigheid, expertise of inschattingsvermogen precies wat er nodig is. Dat herkennen maakt je een betere professional niet een slechtere AI-gebruiker.
Wanneer NIET: medisch en veiligheid
Er zijn situaties waarin AI absoluut niet thuishoort. De belangrijkste: alles waar directe gezondheid of veiligheid in het geding is. AI kan geen medische oordelen vellen en kan geen risico's inschatten zoals een professional dat kan.
- Diagnoses stellen of medisch advies geven: AI is geen arts en kan geen klachten beoordelen.
- Medicatiekeuzes of dosering bepalen: dit vraagt om kennis van de specifieke client en hun situatie.
- Crisissituaties inschatten: als iemand acuut hulp nodig heeft, volg je het protocol. Niet AI.
- Veiligheidsrisico's beoordelen: val- of verwondingsgevaar, agressie, suicidaliteit dit zijn inschattingen die alleen een mens kan maken.
De vuistregel: als het misgaan ernstige gevolgen heeft voor iemands gezondheid of veiligheid, is AI niet het juiste hulpmiddel. Volg je protocol, overleg met collega's of de arts.
Wanneer NIET: menselijk contact
Sommige momenten in de zorg vragen om iets dat geen technologie kan bieden: jouw menselijkheid. Jouw stem, jouw ogen, jouw aanwezigheid. Dat zijn dingen die AI niet kan vervangen en ook niet zou moeten willen vervangen.
- Troost bieden aan een client of familie: een warm woord van jou betekent meer dan de best geformuleerde AI-tekst.
- Slecht nieuws brengen: dit vraagt om oogcontact, inlevingsvermogen en de juiste toon op het juiste moment.
- Emotionele gesprekken voeren: luisteren, stiltes laten vallen, aanvoelen wat iemand nodig heeft.
- Vertrouwensrelaties opbouwen: vertrouwen groeit door echte interactie, niet door gegenereerde teksten.
AI kan je helpen voorbereiden op een moeilijk gesprek, denk aan structuur, mogelijke vragen, of hoe je iets kunt formuleren. Maar het gesprek zelf? Dat is mensenwerk. Altijd.
Wanneer NIET: ethische afwegingen
In de zorg kom je regelmatig voor keuzes te staan die niet simpelweg "goed" of "fout" zijn. Keuzes die afwegen, wikken, en soms een moeilijke beslissing vragen. Dat soort afwegingen horen bij jou en je team. Niet bij AI.
- Besluiten die ethische afwegingen vragen:zoals keuzes rond levenseinde, dwang of vrijheidsbeperking.
- Situaties met tegenstrijdige belangen: wanneer wat de client wil en wat veilig is niet hetzelfde zijn.
- Keuzes die impact hebben op iemands leven: denk aan woonsituatie, dagbesteding of behandelkeuzes.
- Wanneer je "onderbuikgevoel" zegt dat iets anders moet: jouw professionele intuitie is gebaseerd op ervaring en mensenkennis die AI niet heeft.
Dit zijn momenten voor reflectie, overleg met collega's, en menselijk oordeel. AI kan achtergrondinformatie geven, maar de afweging zelf is aan jou.
Elke AI-opdracht verbruikt energie en water in datacenters. Dat is op zichzelf geen reden om AI niet te gebruiken. Maar het is wel een reden om er bewust mee om te gaan: gebruik AI als het echt iets oplevert, niet als automatische reflex voor elke kleine vraag.
Bewust gebruik is ook duurzaam gebruik. Dat past bij de bredere duurzaamheidsagenda in het MBO en in de zorgsector.
Wanneer WEL: ter vergelijking
Nu je weet wanneer je AI niet moet gebruiken, is het goed om even te zien waar AI juist wel waardevol kan zijn. Het verschil zit hem in de aard van de taak: is het ondersteunend werk waar jij de regie houdt? Dan kan AI prima helpen.
- Concepten maken voor teksten: zoals een brief, nieuwsbrief of rapportage.
- Ideeën opdoen: voor activiteiten, themabijeenkomsten of teamdagen.
- Samenvatten en structureren: lange teksten korter maken of overzichtelijker ordenen.
- Standaardtaken sneller doen: formulieren invullen, lijstjes maken, sjablonen opstellen.
- Voorbereiden van gesprekken: structuur bedenken en mogelijke vragen anticiperen (niet het gesprek zelf).
- Alles waar je de output checkt en aanpast: zolang jij de eindcontrole doet, is AI een prima startpunt.
AI is geschikt voor taken waar jij de regie houdt, de output controleert en het eindresultaat aanpast aan de situatie. AI is niet geschikt wanneer het gaat om directe zorg, menselijk contact of beslissingen met grote impact.
Scenario's uit de praktijk
Een familielid belt huilend op. De moeder van deze persoon is net overleden. Je overweegt AI te vragen hoe je moet reageren.
Stop. Dit moment vraagt om jouw menselijkheid. Jouw stem, jouw empathie, jouw aanwezigheid. Geen AI-script.
Een cliënt klaagt over pijn en je twijfelt of je de arts moet bellen. Je vraagt AI om advies.
Stop. Dit is een medische inschatting. Volg je protocol, overleg met een collega of arts. AI kan dit niet beoordelen.
Je wilt AI gebruiken om je voor te bereiden op een moeilijk gesprek met familie.
Dit mag. AI kan je helpen nadenken over de structuur, mogelijke vragen, en hoe je iets kunt formuleren. Maar het gesprek zelf voer jij: met echte empathie en aanwezigheid.
Je moet een standaard begeleidingsplan updaten en zoekt inspiratie voor activiteiten.
Prima. Dit is een taak waar AI goed bij kan helpen. Je checkt de suggesties en past ze aan op jouw cliënt.
Een bewoner vraagt waarom hij een nieuw medicijn krijgt. Je bent benieuwd naar de bijwerkingen en typt de medicijnnaam in ChatGPT. AI geeft een uitgebreid antwoord. Maar de informatie is verouderd en klopt niet helemaal.
Stop. Voor medicatie-informatie gebruik je altijd het Farmacotherapeutisch Kompas (FK) of overleg je met de apotheker. AI kan medische informatie verzinnen of verwarren. Met gevaarlijke gevolgen.
- Heb je in jouw werk weleens getwijfeld of AI de juiste keuze was? Hoe heb je dat opgelost?
- Kun je een situatie bedenken uit jouw praktijk die duidelijk in de categorie "niet doen" valt?
- Waar zou AI jou juist wel kunnen helpen bij taken die je nu tijdrovend vindt?
Test je kennis
Noem drie situaties uit jouw dagelijkse werk waar jij AI niet zou gebruiken. Schrijf ze op en bedenk per situatie waarom niet. Bespreek je lijst daarna met een collega.
Dit neem je mee
- AI is niet geschikt voor medische beslissingen of veiligheidsbeoordelingen
- Menselijk contact (troost, moeilijke gesprekken) vraagt om jouw aanwezigheid
- Ethische afwegingen horen bij jou en je collega's, niet bij AI
- AI kan wel helpen voorbereiden, maar het echte werk blijft mensenwerk
- Bewust AI gebruiken is ook duurzaam gebruik: elke opdracht verbruikt energie
- Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG/GDPR) — Europese privacywetgeving
- Autoriteit Persoonsgegevens — Basis AVG — Nederlandse uitleg over privacyrechten en -plichten
- 3 Gouden Regels — ontwikkeld door Practoraat Zorg en Technologie als ethisch kader voor AI-gebruik in de zorg
- Practoraat Zorg en Technologie (Alfa-college, 2025) — curriculaire basis voor deze leerroute